Soru ve Yanıtlar

Menisküs yırtıklarının hepsi ameliyat gerektirmez. Yırtığın yeri, biçimi, kişinin yaşı ve dizde kilitlenme olup olmaması kararı belirleyen başlıca ölçütlerdir. Dizin dış kesimindeki yırtıklar daha iyi kanlandığı için kendiliğinden iyileşme şansı taşırken, iç kesimdekiler bu şansa sahip değildir.

Kilitlenme, dizin tam açılamaması veya boşalma gibi mekanik bir bulgu yoksa genellikle önce ameliyatsız basamağı denerim: yükü azaltmak, uyluk önü ve arkası kaslarını çalıştıran düzenli bir egzersiz programı ve gerektiğinde kısa süreli ağrı yönetimi. Bu basamağın makul süresi çoğu hastada altı ile on iki haftadır.

Bu sürenin sonunda ağrı ve işlev kaybı sürüyorsa ya da baştan mekanik bulgu varsa cerrahi gündeme gelir. Hangi basamağın uygun olduğu, ancak muayene ve görüntüleme birlikte değerlendirildiğinde söylenebilir.

Protez kararı tek başına röntgendeki kireçlenme derecesiyle verilmez. Filmi ileri evrede olup günlük hayatı rahat süren de, filmi daha hafif görünüp çok zorlanan da vardır; karar, filmin değil kişinin durumuna bakılarak verilir.

Protezi gündeme getiren başlıca eşikler şunlardır: gece ağrısının uykuyu düzenli olarak bölmesi, yürüme mesafesinin günlük hayatı kısıtlayacak kadar kısalması, merdiven ve tuvalet gibi temel eylemlerin zorlaşması ve en az altı ay düzgün uygulanmış ameliyatsız tedaviden yeterli yarar görülmemesi.

Ameliyatsız basamak kilo yönetimi, kas kuvvetlendirme, uygun ayakkabı ve gerektiğinde ilaç ya da enjeksiyon tedavilerini kapsar. Bu basamak hakkıyla denenmeden protez konuşmayı doğru bulmuyorum.

Spora dönüşü takvimle değil ölçütle belirlerim. “Dokuz ay doldu” demek tek başına yeterli değildir; o tarihte dizin ne yapabildiğine bakılır.

Baktığım başlıklar şunlardır: dizde şişlik olmaması, tam hareket açıklığının geri gelmesi, ameliyatlı bacağın kuvvetinin diğerine yakın olması, tek ayak sıçrama testlerinde iki taraf arasındaki farkın kabul edilebilir sınırda kalması ve yön değiştirme hareketlerinde kendini güvende hissetmek.

Temas ve ani yön değiştirme içeren sporlara dönüş çoğu kişide dokuzuncu aydan önce gündeme gelmez; koşu ve düz hatta çalışmalar daha erken başlayabilir. Takvimi belirleyen şey ameliyatın tarihi değil, ölçütlerin karşılandığı tarihtir.

İleri yaştaki kalça kırıklarında asıl sorun yalnız kemik değil, hareketsizliğin kendisidir. Yatağa bağlı geçen her gün akciğer sorunları, damar tıkanıklığı, bası yarası ve kas kaybı riskini artırır.

Bu nedenle genel durumu ameliyata elverişli olan hastalarda cerrahiyi mümkün olan en kısa sürede planlarım. Amaç kemiği onarmaktan çok, kişiyi bir an önce ayağa kaldırmak ve kırıktan önceki hayatına döndürmektir.

Gecikme bazen kaçınılmazdır: kan sulandırıcı kullanımı, kontrolsüz şeker veya kalp sorunları gibi durumlar önce düzenlenmelidir. Bu değerlendirme ortopedi, anestezi ve dahiliyenin birlikte yaptığı bir değerlendirmedir.

Kısıtlamalar ameliyatın hangi yoldan yapıldığına göre değişir; bu yüzden geçerli liste, ameliyatı yapan hekimin listesidir. Yine de genel çerçeveyi anlatabilirim.

Klasik olarak ilk haftalarda kalçayı doksan dereceden fazla bükmekten, bacakları çaprazlamaktan ve gövdeyi ayakta iken içe döndürmekten kaçınılması istenir. Alçak koltuk ve alçak klozet bu nedenle sorun çıkarır; yatakta ve arabaya binerken de belli bir düzen önerilir.

Bu kısıtlamalar kalıcı değildir; çevre dokular iyileştikçe kademeli olarak gevşer. Ne zaman gevşeyeceğine, muayene ve kontrol filmleriyle birlikte karar verilir.

Gece ağrısı omuzda üzerinde durduğum bir bulgudur, çünkü omuz sorunlarının bir bölümü gündüz idare edilebilirken geceleri belirginleşir.

Bu tabloda en sık düşündüğüm başlıklar rotator manşet dediğimiz kas-kiriş grubunun sıkışması veya yırtığı, kireçlenmeye bağlı kalsifik tendinit ve donuk omuzdur. Ağrının hangi kola yayıldığı, hangi hareketle arttığı ve hareket açıklığının korunup korunmadığı bu üçünü birbirinden ayırmaya yardım eder.

Gece ağrısına ateş, ani başlayan belirgin güç kaybı, kolda uyuşma veya yakın zamanda geçirilmiş bir düşme eşlik ediyorsa bu değerlendirmeyi ertelememek gerekir. Ayırım muayene ve gerektiğinde görüntüleme ile yapılır.

Donuk omuz genellikle üç dönem hâlinde ilerler: ağrının öne çıktığı dönem, hareketin belirgin kısıtlandığı donma dönemi ve hareketin kademeli geri geldiği çözülme dönemi. Kişiden kişiye değişmekle birlikte bu sürecin toplamı çoğu hastada bir yılı aşar.

Bu süre uzun görünür ve hastayı en çok yoran yanı budur. Tedavinin ana ekseni düzenli ve doğru uygulanan germe egzersizleridir; ağrı yönetimi bu egzersizleri yapabilmek içindir, tek başına amaç değildir.

Belirgin kısıtlılığın makul bir süre boyunca değişmediği ya da şeker hastalığı gibi süreci uzatan durumların eşlik ettiği hastalarda ek girişimler gündeme gelebilir. Bu kararı, o hastanın izlediği seyre bakarak veririm.